اصول اخلاقی پژوهش
انتشار یک مقاله در یک مجله علمی با ساختار داوری، بخش پر اهمیت در تولید دانش است. این بخش نشاندهنده کیفیت کاری، استفاده از روش علمی و انعکاس مستقیم توانمندیهای نویسندگان و مؤسسات پشتیبان آنهاست. بنابراین بسیار مهم است که تولیدکنندگان دانش، رفتار اخلاقی مورد انتظار را برای همه طرفین درگیر در انتشار مقاله در نظر بگیرند. طرفهای درگیر در انتشار شامل نویسنده (گان) مقاله، سردبیر نشریه، داوران و موسسه حامی نویسنده (گان) میباشد.
1- فصل اول: اهداف و تعاریف مربوط
اهداف این راهنما شامل موارد ذیل است:
- صیانت و حفاظت از مالکیت فکری و رعایت حقوق مادی پژوهشگران و نویسندگان
- ارج نهادن به اصول اخلاق علمی و پایبندی به آن در جامعه علمی
- جلوگیری از تضعیف اعتبار علوم دینی
2- فصل دوم: نویسندگی
- شخصی را میتوان نویسنده (یا یکی از نویسندگان) یک مقاله دانست که هر چهار معیار زیر را داشته باشد:
- سهم قابلتوجهی در حداقل یکی از فعالیتهای زیر داشته باشد:
الف) ارائۀ ایدۀ پژوهشی یا طراحی مطالعه، ب) جمعآوری دادهها، ج) آنالیز و تفسیر.
- در نوشتن مقاله بهصورت نوشتن پیشنویس مقاله و یا مرور نقادانه آنکه منجر به اصلاح محتوای علمی مقاله گردد، نقش داشته باشد.
- مقالۀ نهایی شده را مطالعه و تائید کرده باشد.
- مسئولیت تمام وجوه مقاله اعم از صحت و اعتبار مطالب عنوان شده در آن را بپذیرد.
- نام تمامی اشخاصی که معیارهای نویسندگی مقاله را دارند باید بهعنوان نویسنده در بخش نویسندگان مقاله آورده شود، حتی اگر همکاری وی با آن مرکز یا تیم پژوهشی، به هر علتی، قطع شده باشد.
- در پژوهشهای بزرگ که توسط یک تیم پژوهشی انجامشدهاند و نقش نویسندگان در ایجاد مقاله بسیار تخصصی بوده است، سهم و مسؤولیت هر یک از نویسندگان میتواند محدود به قسمت تخصصی مربوط به خود وی گردد. در این موارد پژوهشگر یا پژوهشگران اصلی، فردی را که مسؤولیت کلیت مقاله را خواهد داشت، تعیین خواهند کرد.
- رتیب نامها در بخش نویسندگان مقاله بر اساس میزان مشارکت هر یک از افراد و از طریق توافق جمعی آنان مشخص میگردد. فردی که بیشترین سهم را در مطالعه و نگارش دستنوشته داشته است، نویسندۀ اول خواهد بود.
تبصره 1: جایگاه یا سطح علمی نویسندگان مقاله تأثیری در ترتیب نام نویسندگان نخواهد داشت.
- اضافه نمودن یا کم نمودن و یا هرگونه تغییری در ترتیب اسامی نویسندگان بعد از ارسال به مجله، تعارض در منافع محسوب شده و چنانچه با دلیل شفاف، ارائه نگردد، بر اساس فصل سوم (فریبکاری) با آن برخورد خواهد شد.
- نام کلیۀ افرادی که سهم قابلتوجهی در اجرای مطالعه با نگارش مقاله داشتهاند اما معیارهای درج نام در بخش نویسندگان مقاله را ندارند، در بخش سپاسگزاری با ذکر نوع مشارکت، آورده میشود.
- چنانچه مجله، مشکوک به وجود نویسنده روح یا گاست شود، درخواست مدارک مربوط به آن از نویسنده الزامی است. اگر عدم وجود نام نویسندهای که در انجام مقاله، مشارکت داشته است، محرز شود، الزامی است نویسنده مسئول با ارسال مجدد درخواست تغییرات در نام نویسندگان، موضوع را بصورت شفاف به اطلاع نشریه برساند.
- دسترسی به داده و حفظ آن برای نویسنده ضرورت دارد؛ ممکن است از نویسندگان تقاضا شود دادههای مقالۀ خود را برای مجله ارسال کنند. نویسندگان باید آمادگی آن را داشته باشند که دسترسی به دادهها را ممکن سازند و بتوانند تا سالها بعد از چاپ مقاله دادهها را حفظ کنند.
- طرح خطاهای اساسی؛ هنگامی که یک نویسنده خطایی قابل توجه را در مقالۀ چاپ شدۀ خود مییابد، وظیفۀ اوست که مراتب را به اطلاع سردبیر و یا ناشر برساند و برای استرداد، اصلاح و یا حذف مقاله با مجله همکاری کند. اگر سردبیر و یا ناشر از سوی شخص سومی نسبت به این موضوع آگاهی یابد، وظیفۀ نویسنده است که با سردبیر همکاری کند و اطلاعات مورد نیاز را در اختیار مجله قرار دهد.
3- فصل سوم: فریبکاری
فریبکاری عبارت است از هرگونه زیر پا گذاشتن یا انحراف از اصول اخلاقی پذیرفته شده در نگارش و انتشار آثار علمی - پژوهشی که مثالهای ذیل را دربرمیگیرد:
- ساختن (جعل) دادهها یا نتایجی که مبتنی بر یک پژوهش واقعی نیستند؛ جعل دادهها، عبارت است از گزارش مطالب غیرواقعی و ارائه دادهها یا نتیجههای ساختگی به عنوان نتایج مطالعات و یافتههای شخصی. ثبت غیرواقعی آنچه روی نداده است یا جابهجایی نتایج مطالعات مختلف، نمونههایی از این تخلف است.
- تحریف دادهها؛ تحریف به معنای دستکاری مواد، ابزار و فرایند پژوهشی یا تغییر و حذف دادههاست، بهنحویکه سبب میگردد تا نتایج پژوهش با نتایج واقعی تفاوت داشته باشند. همچنین است هرگونه عملی که منجر به تغییر نتایج بیطرفانه آزمون و یا نگارش مقاله شود. این عمل اگر منجر به تغییر نتایج یا روش کار شود و یا تغییر در نتایج بوجود نیاورد، باید حتماً بصورت شفاف گزارش شود.
- سرقت علمی؛ سرقت علمی عبارت است از استفاده از تمامی یا قسمتی از مطالب با ایدههای منتشرشدۀ یا منتشرنشدۀ فرد یا افراد دیگر بدون ذکر منبع به روش مناسب.
- انتساب غیرواقعی یا اجاره علمی؛ منظور انتساب غیرواقعی نویسنده (گان) به مؤسسه، مرکز یا گروه آموزشی یا پژوهشی است که نقشی در اصل پژوهش مربوطه نداشتهاند. منظور از اجاره علمی آن است که نویسنده (گان) فرد دیگری را برای انجام پژوهش به کار گیرد و پس از پایان پژوهش، با دخل و تصرف اندکی آن را به نام خود به چاپ رساند و انجام دهنده (گان) پژوهش به عنوان نویسنده (گان) معرفی نگردد.
- آدرس ندادن؛ استفاده از اصل یا ترجمۀ متن منتشرشدۀ دیگران در پژوهش باید بر طبق ضوابط ذیل انجام گیرد:
- در صورت استفاده از شکل، جدول، پرسشنامه و یا بخش قابلتوجهی از متن موردنظر یا ترجمۀ آن، بهصورت آوردن عین آن متن، باید علاوه برآوردن متن در داخل گیومه و ذکر منبع، از مالک معنوی متن اولیه اجازۀ کتبی اخذ گردد.
- در صورت استفاده از متن موردنظر یا ترجمه آن بهصورت نقل به مضمون، جمعبندی، نتیجهگیری یا برداشت ایده، باید منبع آن ذکر گردد.
دو نکته بسیار مهم:
- تمام محققین موظفاند در صورت اطمینان از وقوع هرگونه فریبکاری، موارد را با رعایت حداکثر محرمانگی حسب مورد را به مسئول پژوهش و یا سردبیر مربوطه اطلاع دهند. سردبیر نیز خود میتواند وقوع احتمالی فریبکاری را در دستنوشتههای دریافتی جستوجو نماید، اما در صورت آگاهی از احتمال وقوع فریبکاری، لازم است که با انجام تحقیق و بررسی وقوع آن را محرز یا رفع کند. تحقیق و بررسی بر اساس مقررات و دستورالعملهای مربوطه صورت خواهد گرفت.
- درصورتیکه سردبیر، وقوع فریبکاری را احراز کند، باید بسته بهشدت فریبکاری احرازشده، یک یا چند مورد از اقدامات ذیل را انجام دهد:
- خودداری از انتشار دستنوشته (درصورتیکه هنوز دستنوشته منتشرنشده است)،
- استرداد و نشاندار نمودن مقاله در صورت انتشار و درج اطلاعیه در صفحه مقاله
- انتشار اصلاحیه یا تکذیبیه در شمارۀ آتی نشریه (در صورت انتشار)
- اجتناب از پذیرش مقالات آتی نویسنده (گان) برای مدتی معین،
- حذف مقالات قبلی نویسنده (گان) از سایت یا بانک اطلاعاتی نشریه
- ارسال مدارک فریبکاری به معاونت پژوهش
- اطلاع به کمیته انضباطی حوزه علمیه خراسان
4- فصل چهارم: انتشارات همپوشان
اگر یک نشریۀ چاپی یا الکترونیک دستنوشتهای را پیشازاین منتشر کرده باشد یا در حال بررسی برای انتشار آن باشد، ارسال همان دستنوشته به نشریۀ دیگر یا انتشار مجدد آن نادرست است.
- تبصره 1:اگر نویسنده (گان) دستنوشتهای که در یک نشریه در دست بررسی برای انتشار است، تصمیم بگیرند، به هر دلیلی، آن دستنوشته را برای نشریۀ دیگری ارسال نمایند، باید ابتدا انصراف خود را از انتشار دستنوشته بهصورت کتبی به نشریۀ اول اعلام نمایند و تایید نشریه اول را کسب کنند. این کار حداکثر تا پیش از اعلام پذیرش دستنوشته برای انتشار در نشریۀ اول، و تنها با موافقت نشریه اول، امکانپذیر است.
- تبصره 2:تکرار قسمتهایی از بخش «مواد و روشها» در مقالات بعدی همان نویسنده (گان)، در صورت ضرورت، بلامانع است اما درهرحال ذکر مرجع لازم میباشد.
- تبصره3: اگر مقالهای پیشازاین بهصورت چاپی یا الکترونیک منتشرشده باشد یا در دست بررسی برای انتشار باشد، ارسال ترجمۀ همان مقاله به زبانی دیگر برای بررسی جهت انتشار، در صورت کسب موافقت سردبیران هر دو مجله و اطلاعرسانی شفاف به خوانندگان بلامانع است.
5- فصل پنجم: تعارض در منافع
تعارض منافع عبارت است از وجود هرگونه منفعت مالی و غیرمالی که احتمال دارد نویسنده، داور یا سردبیر را در اظهار صادقانۀ نظر خود تحت تأثیر قرار دهد. وجود تعارض منافع بهخودیخود ایرادی اخلاقی برای یک دستنوشته محسوب نمیشود اما زمانی که در نتایج و تصمیمگیریها اثر بگذارد، مشکل پیدا میکند.
نویسنده (گان) یک مقاله باید هرگونه تعارض منافع خود را که از نگاه مخاطبین پوشیده است، در متن یا ذیل دستنوشته بهطور شفاف اعلام نمایند.
6- فصل ششم: حریم خصوصی و رازداری
- اطلاعات مشخصکنندۀ هویت شخصی آزمودنیها، کارکنان محل انجام پژوهش یا هر فرد دیگری نباید در متن پژوهش آورده شود اما انتشار اطلاعاتی که از پیش و به روش صحیح در دسترس عموم قرار گرفتهاند، نیاز به اخذ رضایت آگاهانه ندارد.
- سردبیر، هیئت تحریریه و داوران باید تمام جزئیات روند بررسی و داوری مقالۀ ثبت شده در سیستم را محرمانه نگاه دارند. جز در مواردی که داوری به شکل باز اتفاق میافتد، کل مراحل داوری باید بدون ذکر نام صورت بگیرد؛ نام داوران نباید فاش شود. داوران نیز باید اطلاعات مقالات را محرمانه نگاه دارند.
7- فصل هفتم؛ وظایف سردبیر و هیئت تحریریه
- تصمیمات مربوط به کیفیت چاپ نشریه از وظایف سردبیر است. همچنین سردبیر وظیفه دارد که مقالات مفید و کارآمد را به جلسه هیئت تحریه انتقال دهد تا در مورد انتشار آنها تصمیم بگیرند.
- سردبیر نتایج داوری را جمع بندی کند و خود نیز میتواند مسئولیت داوری بعضی از مقالات را برعهده بگیرد.
- سردبیر باید به مخاطبین خود اطمینان بخشد که داوری مجله روندی منصفانه، بیطرفانه و به هنگام خواهد داشت. مقالات تحقیقاتی باید حداقل به وسیلۀ دو داور مستقل و خارجی بررسی شوند و در صورت نیاز سردبیر میتواند از دیگر متخصصین نظرخواهی کند.
- سردبیر یا دبیر علمی باید داوری را انتخاب کند که در زمینۀ تخصصی مربوط با مقاله تخصص داشته باشد و باید تلاش کند از انتخاب داورهای تقلبی و غیر متخصص دوری کند. سردبیر باید هرگونه تعارض در منافع را بررسی کند و با حساسیت موارد مطرح شده از سوی داوران را مطالعه کند و از بیطرفی داوری اطمینان حاصل کند.
سردبیر نیز خود باید انصاف در کار را رعایت کند و پژوهشها را بدون در نظر گرفتن نژاد، قومیت، جنسیت، باورهای مذهبی، شهروندی و یا سیاسی بررسی کند.
- سردبیر و دبیران علمی باید هرگونه اطلاعاتی دربارۀ دستنوشته، نویسندۀ مسئول، داورها و داورهای احتمالی را محرمانه نگاه دارد.
- سردبیر یا عضو هیئت تحریریه نباید با مقالهای که خود، اعضای خانواده و یا همکارانش نگاشتهاند، و یا با موردی که او ارتباطی خصوصی با آن دارد، اقدامی انجام دهد. با چنین مقالهای باید مانند باقی مقالات معمول دیگر رفتار شود.
- سردبیر باید در هنگام رخداد شکایات مرتبط با اخلاق در نشر اقدامات منطقی اتخاذ کند. این اقدامات عموماً شامل تماس با نویسندۀ مسئول و در صورت نیاز با محققین همکار مقاله است. اگر مراتب اثبات شد یکی از این موارد باید از سوی مجله انجام گیرد:
- اصلاح؛
- استرداد؛
- ابراز نگرانی و یا نگارش هرگونه یادداشت مرتبط دیگری؛
- هرگونه قصور در نشر دیگری ولو مدتی طولانی از آن گذشته باشد، باید بررسی شود.
- مراقبت از مطالب چاپ شده نیز از وظایف سردبیر است و همچنین گزارشات بداخلاقی پژوهشگران را برای ثبت نماید تا همیشه در دسترس باشد.
8- فصل هشتم؛ وظایف داوران
- داوری به موقع؛ خواهشمند است طوری برنامهریزی کنید تا در زمان مشخص شده، داوری مقاله و تکمیل فرم مربوطه به اتمام برسد. در صورتی که به زمان بیشتر نیاز دارید و یا قادر به داوری مقاله نیستید، فورا به دفتر فصلنامه اطلاع دهید تا در صورت لزوم از داور دیگری دعوت شود.
- استفاده حق انصراف؛ هر داوری اگر احساس کند که برای داوری مقالهای که به او سپرده شده است، شایستگی ندارد، باید مراتب را به اطلاع سردبیر برساند و انصراف خود را از داوری آن مقاله اعلام کند.
- محرمانه نگه داشتن مطالب؛ هر مقالهای که برای داوران ارسال میشود، باید محرمانه بماند. نباید به شخص دیگری نشان داده شود مگر با اجازۀ سردبیر.
- داوری بیطرفانه؛ داوریها باید بیطرفانه انجام شوند. انتقاد از شخص نویسنده پذیرفته نیست. داوران باید نظرات خود را شفاف و با ادله بیان کنند. هرگونه توهین به نویسنده (گان) از طرف دیگران تخلف محسوب میگردد.
- کشف سرقتهای علمی؛ در صورتی که مقاله مشکوک به تقلب و یا سرقت علمی است، لازم است که آن با ذکر منبع و جزئیات لازم به سردبیر اطلاع داده شود.
- عدم استفاده شخصی از پژوهشها؛ مطالب چاپ نشدۀ یک دستنوشته نباید بدون رضایت نویسنده در مقالۀ خود داور استفاده شود. اطلاعات و ایدههای به دست آمده حین داوری باید محرمانه بماند و نباید از آنها استفادۀ شخصی شود.
9- فصل نهم، استرداد یا سلب اعتبار
- از آنجا که استرداد یک مقاله در پایگاه ثبت میشود، میتواند به اعتبار یک محقق و یا مجله در دراز مدت لطمه بزند. به همین سبب، دلایل استرداد باید بسیار شفاف و قابل اثبات باشند. مجله تنها بعد از محرز شدن خطا از سمت نویسنده (گان) میتواند یک مقاله را مسترد کند؛ به عنوان مثال ارسال مقاله همزمان برای چندین مجله، مغایرت در اهداف، دادهسازی و یا دستکاری دادهها، عدم تطابق با قوانین تحقیق و تحریف دادهها که شامل دستکاری در تصاویر و سرقت علمی میشود، از این دست هستند.
- استرداد مقاله از طرف نشریه با ارائه دلایل به نویسنده (گان) انجام میشود. چنانچه نویسنده (گان) در زمان مقرر به مجله پاسخ نداده و یا تخلف آنها محرز شده باشد، مقاله مسترد میگردد. لازم بذکر است که در صورت تخلف عمدی، مقالۀ مذکور مسترد میگردد اما در صورت وقوع خطای انسانی، وقتی امکان بازتولید نتایج یک مقاله وجود داشته باشد، مقاله با انتشار بیانیه شفاف، تصحیح شده و مشکل برطرف میشود و نیاز به استرداد نیست.
- چنانچه مقاله بصورت الکترونیکی منتشر شده باشد، سردبیر میتواند یکی یا چند مورد ذیل را بعد از نوشتن دلیل (دلایل) بصورت شفاف در وبسایت مجله و در ابتدای مقاله انجام دهد:
- ذکر عبارت مسترد شده (Retracted) در ابتدا و انتهای عنوان مقاله و نوشتن توضیح شفاف دلیل استرداد در قسمت خلاصه مقاله و حذف متن کامل مقاله به همراه خلاصه مقاله
- ذکر عبارت مسترد شده (Retracted) در ابتدا و انتهای عنوان مقاله و نوشتن توضیح شفاف دلیل استرداد در قسمت خلاصه مقاله و حذف متن کامل مقاله و باقی گذاشتن خلاصه مقاله
- استفاده از Watermark در متن تمام صفحات مقاله و ذکر "مسترد شده یا Retracted " در متن مقاله، در صورتی که اصل مقاله حذف نشود.
- اطلاع و ارسال مدارک به کمیته اخلاق در پژوهش مدرسه
- اجتناب از پذیرش مقالات آتی نویسنده (گان) برای مدتی معین
10- فصل دهم، پس گرفتن مقاله (Article withdrawal)
- پس گرفتن مقاله توسط نویسنده مسئول و پیش از اتخاذ تصمیم نهایی توسط مجله امکانپذیر است.
- ذکر توضیحات کتبی شفاف از طرف نویسنده (گان) برای مجله، الزامی است.
- سردبیر در عودت دادن مقاله به نویسنده مختار است.
- چنانچه نویسنده بعد از ارسال مقاله و پیش از اتخاذ تصمیم نهایی، موارد ذیل را بصورت شفاف مشخص کند، مقاله با رضایت سردبیر قابل پس گرفتن است.
- اعلام نقص در مسائل اخلاقی پژوهش
- اعلام تناقض در دادهها با ذکر دلیل
- اعلام نقص در روش کار ویا نتایج با ذکر دلیل
- سردبیر میتواند در موارد زیر مقاله را پیش از انتشار عودت دهد. عودت مقاله بعد از اعلام رسمی پذیرش به دلایل زیر، با تصمیم سردبیر انجام میشود.
- کشف نقص در دادهها و یا روشکار
- کشف فریبکاری بر اساس فصل سوم
- عدم رعایت قوانین فصل دوم مربوط به نویسندگی از طرف نویسنده (گان)
- احراز سرقت معنوی
در صورت وجود حکم دادگاه و یا نظر مسئولین مدرسه، در شرایط خاص مانند وجود ریسک انتشار، جنونآمیز بودن اطلاعات مقاله، خطر انتشار نادرست علم، انتشار اطلاعات محرمانه و مخاطرهآمیز بودن اطلاعات، مقاله میتواند به کلی حذف شود. در این مورد، تنها نام مقاله و نام نویسنده (گان) باقی مانده و کل اطلاعات از پایگاه داده حذف خواهد شد. این مورد تنها به دستور سردبیر نشریه، قابل انجام است.
